Elif DARIDERELİ

Bir İlişki Bitiyor, Bir Başkası Başlıyor… Ama Senaryo Hiç Değişmiyor.“Yine aynı tip biri çıktı karşıma. Başta çok farklı görünüyordu ama sonunda yine aynı şeyleri yaşadım. Ben mi yanlış insanları seçiyorum?”Eğer bu cümlelerden biri size tanıdık geliyorsa yalnız değilsiniz. Danışanlarımın en sık sorduğu sorulardan biri tam olarak budur: “Neden hep aynı tarz insanlara çekiliyorum?”İlk bakışta bunun tamamen şans olduğunu düşünebiliriz. Ancak psikoloji bize ilişkilerimizin büyük bir kısmının rastlantıdan ibaret olmadığını gösteriyor. Farkında olmadan çocukluk deneyimlerimizi, öğrendiğimiz ilişki biçimlerini ve kendimizle ilgili inançlarımızı yetişkin ilişkilerine taşıyoruz. Neden benzer ilişki döngülerine girdiğimizi ve bu döngünün nasıl değişebileceğini konuşalim.Beynimiz Tanıdık Olanı Güvenli Sanırİnsan beyni her zaman en sağlıklı olanı değil, en tanıdık olanı seçmeye eğilimlidir. Çocukluğunuzda sevgi; Mesafeliydi, Şartlıydı, Tutarsızdı, Sürekli onay kazanmanız gerekiyordu, Ya da sevgi ile kaybetme korkusu iç içeydi… Yetişkin olduğunuzda bunların sağlıklı olmadığını bilseniz bile, beyniniz bu ilişki dinamiğini “tanıdık” olarak algılar. Bu yüzden bazen huzurlu biri size sıkıcı gelirken, sizi belirsizlik içinde bırakan biri daha çekici gelebilir. Bu bir karakter zayıflığı değildir. Bu, beynin yıllarca öğrendiği ilişki dilidir.Çocukluğumuz İlişkilerimizi Gerçekten Etkiliyor mu? Evet. Çünkü çocuklukta yalnızca konuşmayı değil, sevgiyi de öğreniriz. Bir çocuk şunu öğrenebilir:“Sevilmek için mükemmel olmalıyım.”“Kimseye yük olmamalıyım.”“Duygularımı gösterirsem reddedilirim”“ İnsanlar eninde sonunda gider. ““Yakınlık tehlikelidir.”Bu inançlar çoğu zaman bilinçli değildir. Ancak yetişkin ilişkilerinde sessizce seçimlerimizi yönetmeye devam eder.Bağlanma Stilimiz Partner Seçimimizi EtkilerBağlanma kuramına göre çocuklukta bakım verenlerle kurduğumuz ilişki, yetişkin romantik ilişkilerimizi önemli ölçüde etkiler.Kaygılı bağlanmaKaygılı bağlanan kişiler genellikle; Çok sever, emek verir, karşı tarafın ilgisini sürekli kontrol eder, mesajlara geç cevap verilmesini kişisel algılayabilir. Hatta kaybetme korkusuyla kendinden ödün verebilir. Bu kişiler çoğu zaman kaçınan bağlanan bireylere çekilir.Kaçınan bağlanmaKaçınan bağlanan kişiler; Yakınlık arttığında uzaklaşabilir, duygularını ifade etmekte zorlanabilir, bağımsız görünmeyi tercih eder ve ilişkide alan ihtiyacı yüksektir. Kaygılı biri daha çok yakınlaşırken, kaçınan biri daha çok uzaklaşır. Sonuç? Bitmeyen bir kovalamaca… Neden “Bu Sefer Farklı” Dediğim İnsanlar Sonunda Aynı Çıkıyor?Çünkü çoğu zaman benzer kişileri seçmiyoruz. Benzer hisleri seçiyoruz. İlk tanışmada yaşadığınız yoğun heyecan bazen aşk değildir. Belirsizlik olabilir. Onaylanma ihtiyacı olabilir. Çözmeye çalıştığınız eski bir yara olabilir. Kelebekler uçuşuyor diye hissettiğiniz şey bazen sinir sisteminizin alarm vermesi de olabilir. Sağlıklı ilişkiler her zaman fırtınalı başlamaz. Hatta çoğu zaman daha sakin ve dingin başlar.“Ben Kurtarırım” DüşüncesiBazı insanlar sürekli problemli partnerlere çekilir. Sebebi çoğu zaman sevgi değildir. Kendilerini değerli hissetmenin yolu, karşı tarafı iyileştirmek haline gelmiştir. Şöyle düşünürler: Be değiştiririm, beni severse düzelir, kimse onu anlamıyor, asında o çok iyi biri. Fakat sevgi ya da ilişki, terapi değildir. Kimse kimsenin psikoloğu olmak zorunda değildir. Kimya Her zaman sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Danışanlarımdan bazen şu cümleyi duyuyorum: “Onu gördüğüm anda elektrik aldım.” Olabilir ama bu elektriğin kaynağı her zaman uyum değildir. Bazen eski yaraların birbirini tanımasıdır. Yoğun çekim yaşamak, sağlıklı ilişki yaşayacağınız anlamına gelmez. Aynı Döngüyü Kırmak Mümkün mü? Kesinlikle evet. Ama bunun yolu “daha iyi insan bulmaya çalışmak” değildir. Önce kendinizi tanımaktır. Kendinize şu soruları sorun:Ben ilişkide en çok neden korkuyorum?Sevildiğimi nasıl anlıyorum?Sürekli hangi davranışları normalleştiriyorum?İlk kırmızı bayrakları neden görmezden geliyorum?Partner seçerken huzuru mu, heyecanı mı arıyorum?Bana iyi gelen insanlara neden bazen “çok sıradan” diyorum?Bu soruların cevapları partnerinizden çok sizi anlatacaktır. Peki sağlıklı ilişki nasıl hissettirir?Filmlerde gördüğümüz gibi sürekli iniş çıkışlarla dolu olmak zorunda değildir. Sağlıklı ilişki çoğu zaman; Güvende hissettirir. Sürekli kaybetme korkusu yaşatmaz. Kendiniz olmanıza izin verir. Duygularınızı küçümsemez. Sizi değiştirmeye çalışmaz. Belirsizlik yerine netlik sunar. İlk başta biraz “alışılmadık” gelebilir. Çünkü huzur, kaosa alışmış bir sinir sistemi için bazen yabancı hissettirebilir. Belki de soru şu değildir: Neden hep aynı insanlara çekiliyorum? Asıl soru şudur:“İçimdeki hangi ihtiyaç, beni aynı ilişki döngüsüne tekrar tekrar götürüyor?”İlişki seçimlerimiz kader değildir.Onlar; geçmiş deneyimlerimizin, öğrendiğimiz bağlanma biçimlerinin, inançlarımızın ve duygusal ihtiyaçlarımızın bir yansımasıdır. İyi haber şu ki; Fark ettiğimiz her döngü değişebilir. Kendimizi tanıdıkça seçimlerimiz değişir. Seçimlerimiz değiştikçe ilişkilerimiz de değişmeye başlar. Bir de konuştuğumuz sorunun şu versiyonu var:“Neden Hep Anneme ya da Babama Benzeyen İnsanlara Âşık Oluyorum?”Bu soru, psikoloji tarihinde en çok tartışılan konulardan biridir. Birçok kişi yıllar sonra dönüp baktığında partnerlerinin ortak özelliklerini fark eder. Kimi zaman hepsi duygusal olarak mesafelidir, kimi zaman hepsi aşırı eleştireldir, kimi zaman ise koruyucu, fedakâr ya da kontrolcü kişilerdir. Daha da dikkat çekici olan ise bu özelliklerin bazen çocuklukta en çok etkileşim kurduğumuz ebeveynde de bulunmasıdır. Peki bu gerçekten tesadüf müdür? Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud, çocukluk yaşantılarının yetişkinlikte kurduğumuz romantik ilişkileri güçlü biçimde etkilediğini savunuyordu.Günümüz Psikolojisi Ne Söylüyor?Modern psikolojide bu durum daha çok bağlanma kuramı, şema terapi, nesne ilişkileri kuramı ve öğrenme kuramları ile açıklanmaktadır. Çocukken bakım verenimiz bize sevgiyi nasıl yaşattıysa, beynimiz bunu “ilişkinin normal hali” olarak kodlayabilir. Örneğin;Duygusal olarak mesafeli bir babayla büyüyen biri, ulaşılması zor partnerleri daha çekici bulabilir.Sürekli eleştirilen bir çocuk, yetişkinlikte de eleştirel kişileri farkında olmadan seçebilir.Aşırı koruyucu bir anneyle büyüyen biri, kararlarını onun yerine veren partnerlere yönelebilir.Sevgiyi yalnızca başarılı olduğunda gören bir çocuk, yetişkinlikte sürekli kendini kanıtlamaya çalıştığı ilişkiler yaşayabilir.Burada önemli olan nokta şudur: Kişi bilinçli olarak “Babama benzeyen biri olsun.” ya da “Annem gibi biri olsun.” diye düşünmez. Beyin, tanıdık ilişki dinamiklerini güvenli olarak algılama eğilimindedir. Döngüyü Kırmak Mümkün mü? Evet. İyileşme; anne ya da babayı suçlamakla değil, çocuklukta öğrendiğimiz ilişki kalıplarını fark etmekle başlar. Çünkü geçmişimizi değiştiremeyiz. Ancak geçmişin bugünkü seçimlerimizi yönetmesine izin verip vermemek bizim elimizdedir. Bazen en büyük değişim, “Neden hep aynı insanları buluyorum?” sorusunun yerini şu sorunun almasıyla başlar: “Benim için sevgi ne anlama geliyor ve bunu ilk kimden öğrendim?” Bu sorunun cevabı, gelecekte kuracağınız ilişkilerin yönünü değiştirebilecek kadar güçlü olabilir. Unutmayın…Ve belki de en önemli gerçek şudur: Bir yetişkini, o kişi gerçekten istemediği sürece değiştiremezsiniz. Sizi olduğunuz gibi kabul etmeyen, sürekli sizi düzeltmeye ya da şekillendirmeye çalışan biri, aslında sizi doğru şekilde sevmiyordur. Sağlıklı bir ilişkide sevgi, değiştirmeye çalışmakla değil, anlamak ve kabul etmekle büyür. İnsanlar değiştiği için ilişkiler değişmez. İnsan kendini tanımaya başladığında, seçtiği insanlar değişir. Şunu da unutmayalim ilişkide sevgi, kırmızı bayrakları yeşile boyamaz. Uzman Klinik PsikologElif Darıdereli

Romantik ilişkilerin çoğu, taraflardan birinin “Artık yapamıyorum.” cümlesiyle son bulur. Bu cümle genellikle ilişkinin bittiğine dair bir “karar” gibi görünür; oysa çoğu zaman bu, bir karar değil, bir kapasite meselesidir. İlişkiyi bitiren; aşkın kendisi, duyguların eksikliği ya da karşı tarafın değersizliği değildir. İlişkiyi bitiren, çoğu zaman bağlanma sistemindeki düzenlenmemiş yaralar ve kişinin duygusal yakınlığı yönetme kapasitesidir. Bu nedenle birçok insan sevmesine rağmen sürdüremez; ister ama yapamaz, yaklaşır ama kalamaz. Ve bu durum, ilişki yaşayan tarafların çoğu tarafından yanlış yorumlanır. Oysa gerçek, çok daha sakin ve bilimsel bir zemine dayanır: İlişkileri bitiren aşk değil, bağlanma stili olabilir.Bağlanma teorisi, insanların ilişki içindeki davranışlarının büyük ölçüde erken dönem bakım deneyimleri tarafından şekillendiğini söyler. Bu kuramsal çerçeve kapsamında bağlanma stilleri; bireyin yakınlık kurma, güven geliştirme, ayrılık durumlarını yönetme ve duygusal düzenleme becerilerini anlamada önemli bir kavramsal araç olarak değerlendirilmektedir. Bu erken deneyimler; güvenli, kaygılı ve kaçıngan olmak üzere farklı bağlanma örüntülerinin oluşmasına katkıda bulunur. Güvenli bağlanan bireyler yakınlıkla rahat, duygusal olarak istikrarlı ve ilişkiyi yönetebilen kişilerdir. Kaygılı bağlanan bireyler terk edilmekten korkar ve duygusal yoğunluğa daha duyarlıdır. Kaçıngan bağlanan bireyler ise yakınlık arttığında tehdit algılar ve kendilerini korumak için uzaklaşma eğilimi gösterirler. Romantik ilişkilerde en çok zorlanan ve en fazla “keşke” üreten grup ise çoğu zaman kaçıngan bağlananlardır.Kaçıngan bireyler ilişkiye başlarken oldukça tutkulu olabilir. Yakınlık isterler, paylaşırlar, bağ kurarlar. Bu aşamada verdikleri sözler içten ve gerçektir: “Ben hep yanındayım.”, “Seni kimse üzemeyecek.”, “Artık biz varız.” Fakat ilişki ciddileştikçe ve duygu yoğunluğu arttıkça, çocukluk döneminden taşıdıkları “yakınlık = tehlike” algısı tetiklenir. Bu, bilinçli bir karar değil; otomatik ve refleksif bir duygusal savunmadır. Bu noktada kişinin zihninde şu çatışma başlar: “Yaklaşmak istiyorum. Ama yaklaşınca kaygım yükseliyor. Kaygıyı yönetmek yerine uzaklaşıyorum.” Bu uzaklaşma, sevginin bitmesinden değil, duygusal kapasitenin tükenmesinden kaynaklanır.Kaçıngan bireylerde sık görülen döngü genellikle şöyledir: Yaklaşırlar, bağ kurarlar, kaygıları artar, geri çekilirler, uzaklıkta rahatlarlar, özlem başlar, geri dönmek isterler; ancak yüzleşme korkusu nedeniyle adım atamazlar. Bu döngü, partnerde ciddi bir kafa karışıklığı yaratır: “Neden gitti?”, “Benden mi korktu?”, “Bir anda nasıl vazgeçti?” Oysa kişi çoğu zaman vazgeçmemiştir; sadece yakınlığın ağırlığını taşıyamamıştır.Kaygılı bağlanan bireyler ise ilişkide daha adanmıştır; bağlanır, yatırım yapar ve ilişkiyi sürdürmek ister. Karşı taraf uzaklaştığında ilk tepkileri kendilerini suçlamak olur: “Yeterli gelmedim.”, “Bende bir eksik var.”, “Daha dikkatli olmalıydım.” Ancak bu düşünceler gerçeği yansıtmaz. Çünkü kaçıngan bağlanan kişiler için aslında sevgi konusunda bir eksiklikten söz etmek doğru değildir; eksik olan, çoğu zaman kişinin duygusal düzenleme kapasitesidir. Bu nedenle ilişkinin neden bittiği sorusunun cevabı çoğu zaman şudur: İki bağlanma stili birbirini tamamlayamamıştır.Kaçıngan bireyler duygularını bastırdıkları için ilişki biterken güçlü görünürler. Ancak zaman geçtikçe bastırılan duygular geri döner; özlem, pişmanlık, merak ve idealizasyon ortaya çıkabilir. Birçok kaçınganın ortak cümlesi şudur: “Keşke farklı olsaydı… ama elimden gelmedi.” Bu durum, sevginin eksikliğinden değil, duygusal olgunluğun sınırlılığından kaynaklanır. Geri dönmek isterler mi? Evet. Dönebilirler mi? Çoğu zaman hayır. Çünkü geri dönüş, yüzleşmeyi; yüzleşme ise kırgınlığı, hatayı ve sorumluluğu kabul etmeyi gerektirir. Ve bunlar, kaçıngan bağlanmanın en zorlandığı alanlardır.Aşk tek başına yeterli değildir. Bir ilişkinin sürdürülebilmesi için duygusal esneklik, yük taşımaya dayanıklılık, yüzleşme becerisi, ilişki içinde sorumluluk alabilme ve bağlanma güvenliği gerekir. Bunlardan biri eksik olduğunda ilişki kendi ağırlığı altında çöker. Bu nedenle terk edilen tarafın kendisini değersiz hissetmesi, bilimsel olarak temeli olmayan bir duygudur. Ayrılık, sevginin azlığını değil, bağlanma kapasitesinin sınırlılığını gösterir.Burada küçük bir parantez açmakta fayda var: İnsan zihni, yaşadığı duygusal acıya anlam vermek ister. Bu nedenle ayrılık sonrası birçok kişi “Merkür retrosu yüzünden oldu”, “Zaten o İkizler burcuydu”, “Burçlarımız hiç uymuyordu” ya da “Demek ki beni hiç sevmemiş” gibi açıklamalara yönelir. Bu açıklamalar, yaşanan karmaşık duyguları anlamlandırmak açısından geçici bir rahatlama sağlayabilir. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında, ilişkilerin sürdürülmesinde belirleyici olan unsur çoğu zaman burçlar ya da gezegen hareketlerinden ziyade, bireylerin duygusal yakınlığa ne kadar tahammül edebildiği, çatışmayı nasıl yönettiği ve bağlanma sistemlerinin nasıl çalıştığıdır. Elbette aynı burçtan olup yıllarca sağlıklı ilişki sürdüren çiftler de vardır, birbirine “uyumsuz” denilen burçlardan olup güvenli bağ kurabilen çiftler de. Çünkü ilişkinin kaderini çoğu zaman astrolojik uyumdan çok, kişinin kendi duygusal yaralarıyla ne ölçüde yüzleşebildiği belirler. Kısacası, ayrılıkların sorumluluğunu tamamen Merkür retrosuna, burçlara ya da “beni hiç sevmemiş” düşüncesine yüklemeden önce, bağlanma örüntülerimize de bakmakta fayda vardır. Çünkü bazen sorun gerçekten aşk değil, bağlanma sistemimizin bize öğrettiği ilişki kurma biçimidir. Bu yüzden bir ilişki bittiğinde, kendinizi eksik ya da yetersiz ilan etmeden önce, bazen sorunun sevgide değil, sevginin sürdürülebilmesi için gereken duygusal kapasitede olabileceğini hatırlayın. Bazı aşklar bitmez; sadece onları taşıyacak duygusal kapasite tükenir.Sonuç olarak, ilişki bitişlerinde mutlaka bir suçlu aramaya gerek yoktur. Her birey, kendi gelişmişlik düzeyinin izin verdiği kadar ilişki kurabilir. Bağlanabilen kalır, bağlanamayan gider, kaygılı olan anlamaya çalışır, kaçıngan olan ise çoğu zaman açıklamadan uzaklaşır. Bitmek zorunda kalan ilişkilerde kaybeden biri yoktur; ancak kalan taraf çoğu zaman daha fazla duygusal olgunluk geliştirmiş olan taraftır. Kısacası, her ayrılığı Merkür retrosuna, burçlara ya da “beni hiç sevmemiş” düşüncesine bağlamadan önce, bağlanma stilimize de bir göz atalım. Çünkü o zaman aşkın bir suçu yoktur, diyebiliriz. Uzman Klinik Psikolog Elif Darıdereli